Phân biệt viêm não Nhật Bản và viêm não mô cầu và vắc xin phòng bệnh

Trên thực tế, viêm não Nhật Bản và viêm não mô cầu có nguyên nhân, đường lây truyền và cách phòng ngừa khác nhau, vì vậy cần tiêm hai loại vắc xin riêng biệt để bảo vệ sức khỏe một cách toàn diện.

Viêm não Nhật Bản: bệnh do virus, lây truyền qua muỗi

Viêm não Nhật Bản là bệnh truyền nhiễm do virus viêm não Nhật Bản gây ra, lây truyền chủ yếu qua muỗi, đặc biệt là muỗi Culex. Muỗi hút máu từ động vật mang virus như lợn, chim rồi truyền sang người. Bệnh thường gặp ở trẻ em và người sống tại khu vực nông thôn, nơi có nhiều ao tù, ruộng nước, chuồng trại chăn nuôi. Viêm não Nhật Bản thường gia tăng vào mùa mưa, khi muỗi phát triển mạnh.

Sau thời gian ủ bệnh, người mắc có thể xuất hiện sốt cao, đau đầu, nôn, rối loạn ý thức, co giật. Nhiều trường hợp diễn tiến nhanh sang hôn mê. Tỷ lệ tử vong của viêm não Nhật Bản khá cao và khoảng 30–50% người sống sót có thể để lại di chứng thần kinh lâu dài như động kinh, chậm phát triển trí tuệ, rối loạn vận động.

Viêm não mô cầu: bệnh do vi khuẩn, lây trực tiếp từ người sang người

Viêm não mô cầu là bệnh do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, thường biểu hiện dưới dạng viêm màng não mủ hoặc nhiễm khuẩn huyết. Khác với viêm não Nhật Bản, viêm não mô cầu lây truyền trực tiếp từ người sang người qua đường hô hấp thông qua giọt bắn khi ho, hắt hơi, nói chuyện hoặc tiếp xúc gần trong môi trường đông người như nhà trẻ, trường học, ký túc xá, doanh trại.

Bệnh khởi phát đột ngột với sốt cao, đau đầu dữ dội, buồn nôn, cứng cổ, rối loạn ý thức. Một số trường hợp có thể xuất hiện ban xuất huyết, sốc nhiễm khuẩn và tử vong chỉ trong vòng 24 giờ nếu không được điều trị kịp thời. Ngay cả khi được cứu sống, người bệnh vẫn có nguy cơ để lại di chứng nặng như điếc, tổn thương não, hoại tử chi.

Hai bệnh khác nhau, không thể phòng ngừa thay thế cho nhau

Mặc dù đều gây viêm não hoặc viêm màng não, viêm não Nhật Bản và viêm não mô cầu hoàn toàn khác nhau về tác nhân gây bệnh và đường lây truyền. Vắc xin viêm não Nhật Bản chỉ có tác dụng phòng bệnh do virus viêm não Nhật Bản, không có tác dụng phòng viêm não mô cầu. Ngược lại, vắc xin phòng não mô cầu chỉ bảo vệ cơ thể trước các chủng vi khuẩn não mô cầu, không phòng được viêm não Nhật Bản. Vì vậy, việc chỉ tiêm một trong hai loại vắc xin là không đủ để phòng ngừa đầy đủ các nguy cơ viêm não nguy hiểm hiện nay.

Hiện nay, tiêm vắc xin được xem là biện pháp phòng bệnh chủ động, an toàn và hiệu quả nhất đối với cả viêm não Nhật Bản và viêm não mô cầu. Trẻ em cần được tiêm vắc xin viêm não Nhật Bản theo đúng lịch khuyến cáo, đặc biệt tại các khu vực có nguy cơ cao. Vắc xin não mô cầu được khuyến cáo cho trẻ em, thanh thiếu niên và người lớn, nhất là những người sinh hoạt, học tập trong môi trường đông người hoặc thường xuyên đi lại.

Việc tiêm đầy đủ cả hai loại vắc xin giúp giảm rõ rệt nguy cơ mắc bệnh, hạn chế biến chứng nặng và bảo vệ sức khỏe lâu dài cho cá nhân cũng như cộng đồng.

Các loại vắc xin phòng viêm não Nhật Bản:

Hiện nay, vắc xin phòng viêm não Nhật Bản được sử dụng phổ biến gồm:

• Vắc xin viêm não Nhật Bản bất hoạt (JEV bất hoạt): là loại vắc xin đã được sử dụng nhiều năm trong chương trình tiêm chủng mở rộng và tiêm dịch vụ.

• Vắc xin viêm não Nhật Bản sống giảm độc lực: được sử dụng trong tiêm dịch vụ, giúp tạo miễn dịch lâu dài.

     Phác đồ tiêm phòng viêm não Nhật Bản:

• Vắc xin viêm não Nhật Bản bất hoạt: Trẻ em thường được tiêm 3 mũi cơ bản, mũi 1 khi đủ tuổi theo khuyến cáo, mũi 2 sau mũi 1 từ 1–2 tuần, mũi 3 sau mũi 2 khoảng 1 năm. Sau đó, có thể cần tiêm nhắc lại theo hướng dẫn của cơ quan y tế để duy trì miễn dịch.

• Vắc xin viêm não Nhật Bản sống giảm độc lực: Thường tiêm 1 liều cơ bản cho trẻ từ đủ 9 tháng tuổi trở lên, có thể tiêm nhắc lại theo khuyến cáo của nhà sản xuất và hướng dẫn chuyên môn của Bộ Y tế.

Việc lựa chọn loại vắc xin và lịch tiêm cụ thể sẽ được bác sĩ tư vấn dựa trên độ tuổi, tiền sử tiêm chủng và tình trạng sức khỏe của trẻ.

Các loại vắc xin phòng viêm não mô cầu:

Vắc xin phòng viêm não mô cầu được chia theo nhóm huyết thanh của vi khuẩn não mô cầu. Hiện nay, có các loại vắc xin thường được sử dụng gồm:

• Vắc xin phòng não mô cầu nhóm B, C

• Vắc xin phòng não mô cầu nhóm A, C, Y, W-135

• Vắc xin phòng não mô cầu nhóm B đơn thuần

Mỗi loại vắc xin có phạm vi bảo vệ khác nhau, do đó việc lựa chọn cần căn cứ vào độ tuổi và nguy cơ phơi nhiễm.

• Vắc xin não mô cầu B, C: thường tiêm 2 liều, mũi 2 cách mũi 1 từ 6–8 tuần, áp dụng cho trẻ từ 6 tháng tuổi trở lên.

• Vắc xin não mô cầu A, C, Y, W-135: có thể tiêm cho trẻ từ 9 tháng tuổi, thanh thiếu niên và người lớn; phác đồ gồm 1–2 liều tùy theo độ tuổi và loại vắc xin.

• Vắc xin não mô cầu nhóm B: thường cần từ 2 liều trở lên, khoảng cách giữa các liều theo hướng dẫn của nhà sản xuất.

Tiêm nhắc lại có thể được chỉ định đối với những người có nguy cơ cao hoặc theo khuyến cáo cập nhật của ngành y tế.

Để tạo điều kiện thuận lợi cho người dân chủ động phòng bệnh, Phòng tiêm chủng dịch vụ Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Quảng Ninh (CDC) hiện đang triển khai tiêm cả vắc xin viêm não Nhật Bản và vắc xin phòng não mô cầu theo đúng hướng dẫn chuyên môn. Người dân có thể được tư vấn đầy đủ về lịch tiêm, loại vắc xin phù hợp với từng độ tuổi và tình trạng sức khỏe. Chủ động tiêm phòng sớm là cách hiệu quả nhất để bảo vệ bản thân, gia đình và cộng đồng trước các bệnh viêm não nguy hiểm.

Bs. Phương Anh (CDC)