Bệnh sởi đang gia tăng trở lại: nguy cơ hiện hữu đối với sức khỏe cộng đồng

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), từ năm 2024, tất cả các khu vực trên thế giới đều ghi nhận số ca mắc sởi gia tăng. Riêng trong năm 2024, toàn cầu đã ghi nhận khoảng 395.521 ca sởi được xác nhận bằng xét nghiệm. Chỉ trong 2 tháng đầu năm 2025, đã có thêm 16.147 ca mắc mới được báo cáo. Đáng chú ý, hơn một nửa số ca được báo cáo phải nhập viện điều trị, cho thấy mức độ nghiêm trọng của bệnh và khả năng số ca thực tế còn cao hơn nhiều so với con số thống kê.

Nguyên nhân chính của sự gia tăng này là do tỷ lệ tiêm chủng sởi giảm, đặc biệt sau đại dịch COVID-19 làm gián đoạn các chương trình tiêm chủng thường xuyên, cùng với tình trạng do dự và từ chối tiêm vắc xin ngày càng gia tăng tại nhiều quốc gia.

Biểu hiện lâm sàng điển hình của bệnh

Sau thời gian ủ bệnh trung bình từ 10 đến 14 ngày (có thể dao động từ 7 đến 23 ngày), bệnh sởi thường khởi phát bằng giai đoạn tiền triệu với các biểu hiện sốt cao kèm theo ít nhất một trong ba triệu chứng điển hình là ho, chảy mũi và viêm kết mạc (được gọi là “ba chữ C”). Giai đoạn này kéo dài khoảng 2 đến 4 ngày. Một số trường hợp có thể xuất hiện hạt Koplik - những chấm trắng nhỏ ở niêm mạc má trong miệng, là dấu hiệu đặc trưng của bệnh sởi.

Sau đó, người bệnh xuất hiện ban dát sẩn đỏ, thường bắt đầu từ mặt rồi lan dần xuống thân mình và tứ chi. Tiêu chảy có thể xuất hiện sớm và kéo dài đến vài tuần. Các triệu chứng trên, đặc biệt khi xuất hiện đồng thời ở trẻ em, cần được nghĩ đến bệnh sởi và đưa đi khám kịp thời.

Biến chứng của bệnh sởi thường gặp và rất nguy hiểm

Khoảng 30% trường hợp mắc sởi gặp phải các biến chứng. Các biến chứng thường gặp nhất bao gồm viêm phổi, viêm tai giữa, tiêu chảy kéo dài và viêm kết mạc. Viêm phổi là nguyên nhân nhập viện và tử vong hàng đầu liên quan đến bệnh sởi. Tại các nước phát triển, tỷ lệ viêm phổi dao động từ 1-6 ca trên 100 ca sởi, trong khi ở các nước thu nhập thấp, tỷ lệ tử vong do sởi có thể lên tới 16 ca trên 1.000 ca mắc, thậm chí cao hơn trong bối cảnh khủng hoảng nhân đạo.

Một số biến chứng hiếm nhưng đặc biệt nghiêm trọng như viêm não liên quan đến sởi có thể xảy ra trong giai đoạn cấp tính, vài tháng sau nhiễm hoặc thậm chí nhiều năm sau khi đã khỏi bệnh. Viêm não do sởi có tỷ lệ tử vong cao và thường để lại di chứng thần kinh nặng nề.

Sởi gây suy giảm miễn dịch kéo dài sau khi khỏi bệnh

Một đặc điểm đặc biệt nguy hiểm của bệnh sởi được nhấn mạnh trong tài liệu “Measles 2025” là hiện tượng suy giảm miễn dịch kéo dài sau khi khỏi bệnh, còn được gọi là “mất trí nhớ miễn dịch”. Virus sởi có thể làm suy yếu hệ miễn dịch, khiến cơ thể mất đi khả năng ghi nhớ miễn dịch đối với các tác nhân gây bệnh đã từng gặp trước đó. Hậu quả là trẻ em sau khi mắc sởi có nguy cơ cao mắc các bệnh nhiễm trùng thứ phát như viêm phổi, tiêu chảy và nhiễm trùng huyết trong nhiều tháng đến một năm sau khi khỏi bệnh, ngay cả tại các quốc gia có hệ thống y tế phát triển.

Đối tượng nguy cơ cao

Trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ dưới 1 tuổi, là nhóm có nguy cơ cao mắc sởi nặng và tử vong. Tại nhiều quốc gia, hơn 90% ca sởi xảy ra ở các nước thu nhập thấp và trung bình, chủ yếu ở trẻ dưới 5 tuổi. Tại Việt Nam, trong năm 2025, một số địa phương ghi nhận trẻ từ 6-8 tháng tuổi chiếm tới 25% số ca mắc sởi, cho thấy nguy cơ lớn ở nhóm trẻ chưa đến tuổi tiêm chủng đầy đủ.

Trẻ suy dinh dưỡng có nguy cơ tử vong do sởi cao hơn, và suy dinh dưỡng được xem là yếu tố góp phần trong khoảng 45% số ca tử vong do sởi. Phụ nữ mang thai mắc sởi có nguy cơ sảy thai, sinh non và tỷ lệ tử vong có thể lên tới 20-30% trong các nhóm dân cư dễ tổn thương.

Tiêm vắc xin sởi là biện pháp phòng bệnh hiệu quả nhất

Tiêm vắc xin là biện pháp phòng bệnh sởi hiệu quả nhất và đã được chứng minh an toàn, hiệu quả trong nhiều thập kỷ. Vắc xin sởi có hiệu quả cao đối với tất cả các chủng virus sởi đang lưu hành hiện nay. WHO khuyến cáo tất cả trẻ em cần được tiêm đủ hai liều vắc xin sởi hoặc vắc xin phối hợp sởi - quai bị - rubella. Để đạt được miễn dịch cộng đồng và ngăn chặn lây truyền, tỷ lệ bao phủ tiêm chủng cần đạt ít nhất 95%. Người lớn chưa rõ tiền sử tiêm chủng, đặc biệt là nhân viên y tế, giáo viên và người thường xuyên di chuyển, cần chủ động tiêm bổ sung để bảo vệ bản thân và cộng đồng.

Vai trò của vitamin A trong điều trị bệnh sởi

Vitamin A không có tác dụng phòng bệnh sởi và không thể thay thế vắc xin. Tuy nhiên, khi đã mắc sởi, việc bổ sung vitamin A theo hướng dẫn của cán bộ y tế có thể giúp giảm biến chứng và tử vong, đặc biệt ở trẻ em. Các nghiên cứu cho thấy vitamin A có thể giúp giảm tỷ lệ tử vong do sởi từ 34-50% ở trẻ em tại các nước thu nhập thấp và trung bình. Lưu ý không tự sử dụng vitamin A liều cao khi không có chỉ định y tế vì có thể gây ngộ độc và nguy hiểm cho sức khỏe.

Để phòng, chống bệnh sởi hiệu quả, mỗi người dân cần đưa trẻ đi tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch; thực hiện tốt vệ sinh cá nhân; che miệng khi ho, hắt hơi; hạn chế tiếp xúc với người nghi mắc sởi. Khi phát hiện các dấu hiệu nghi ngờ, cần đến ngay cơ sở y tế để được khám, điều trị và tư vấn cách ly kịp thời.

Bệnh sởi hoàn toàn có thể phòng ngừa được nếu cộng đồng đạt tỷ lệ tiêm chủng cao. Tiêm vắc xin không chỉ là biện pháp bảo vệ cá nhân mà còn là trách nhiệm chung để bảo vệ trẻ nhỏ, người già và những người có hệ miễn dịch yếu. Chủ động hành động ngay hôm nay là cách hiệu quả nhất để ngăn chặn bệnh sởi quay trở lại và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Tài liệu tham khảo: Do, L.A.H. & Mulholland, K. (2025). Measles 2025. New England Journal of Medicine, 393, 2447–58. DOI: 10.1056/NEJMra2504516

Bs. Phương Anh (CDC)